Το Ολοκαύτωμα

Written by admin on . Posted in Ραχήλ

olokaftoma

Το Ολοκαύτωμα δεν ήταν μια φυσική καταστροφή, αλλά ένα κοινωνικό γεγονός που πραγματώθηκε βήμα βήμα από καθημερινούς ανθρώπους οι οποίοι ενστερνίστηκαν τις προκαταλήψεις, τα κηρύγματα του μίσους, της βίας, της υπεροχής της δικής τους φυλής ή του δικού τους έθνους έναντι των «Άλλων». Από συνηθισμένους ανθρώπους που ακολούθησαν μεγάλους ηγέτες, που υπάκουσαν αδιαμαρτύρητα, που εκτέλεσαν διαταγές ή σιώπησαν μπροστά φρίκη.
Η Θεσσαλονίκη θυσίασε ακριβά στο βωμό του παραλογισμού. Φεβρουάριος 1943: Οι Εβραίοι της πόλης υποχρεώνονται να φορέσουν το κίτρινο αστέρι. Μεταφέρονται σε γκέτο. Σημαδεύονται τα σπίτια και τα καταστήματά τους. Δευτέρα 15 Μαρτίου: Οι πρώτοι 2.8οο φορτώνονται σε τρένα για τη νότια Πολωνία. Μέχρι τον Αύγουστο του 1943 σαράντα πέντε χιλιάδες μεταφέρονται στο Άουσβιτς και θανατώνονται στους θαλάμους αερίων. Συνοικίες ολόκληρες. Μια πόλη, από το λιμάνι ως τον Λευκό Πύργο κι αποκεί ως τη Μαρτίου, είναι δυνατόν να περάσει μέσα από λίγες καμινάδες;
«Παρόλο που ή πόλη δεν φταίει για τα εγκλήματα των ναζί, ωστόσο υπάρχει μια υποδόρια ενοχή, ότι οι άνθρωποι αυτοί που ζούσαμε δίπλα τους τόσα χρόνια και οι οποίοι κάποτε ήταν και οι αφέντες αυτής της πόλης, αυτό ούτε τους το αναγνωρίσαμε ούτε τους συμπαρασταθήκαμε, εκτός από λίγες εξαιρέσεις» (Ντίνος Χριστιανόπουλος – ΑΥΓΗ 1.1.2005). Ο Δήμος Θεσσαλονίκης τον περασμένο Ιούνιο, μετά από 65 χρόνια, ανακάλυψε το Ολοκαύτωμα και τίμησε τους επιζώντες. Όλο αυτό το διάστημα οι ψίθυροι συνόδευαν το εκκωφαντικό γεγονός, εκεί όπου έπρεπε να ακουστεί η κραυγή. Το συνόδευε, όμως, και η ένοχη σιωπή εκείνων που, όπως γράφει ο Γιώργος Ιωάννου, είχαν ανοίξει τα εβραίικα μαγαζιά κι έβλεπες «κρεβάτια, μπουφέδες, ντουλάπες, καναπέδες, κομοδίνα, να ανεβαίνουν με σκοινιά σε δεύτερα και τρίτα πατώματα, που βέβαια δεν φαίνονταν από το δρόμο» («Εν ταις ημέραις εκείναις»), αναφερόμενος στο «γιάγμα», τη διαρπαγή των περιουσιών που ακολούθησε τη φυγή των Εβραίων.
Η «Ραχήλ» του Γρηγόριου Ξενόπουλου, από το Κέντρο Θεατρικής Έρευνας Θεσσαλονίκης, είναι μια στιγμή στον αγώνα της μνήμης ενάντια στη λήθη. Μια παράσταση που προσπαθεί, με τον δικό της λόγο, να σπάσει τις προκαταλήψεις, να ταράξει την αμέριμνη συνείδηση της πόλης, υπενθυμίζοντας, με τον τρόπο της, μια συλλογική ενοχή που δεν βιώθηκε.

Μάκης Καραγιάννης
Πεζογράφος – Κριτικός

Το έργο

Written by admin on . Posted in Ραχήλ

to_ergo

Στη Ραχήλ ο έρωτας μεταξύ μιας Εβραίας και ενός χριστιανού, μεταξύ δυο εύπορων, μορφωμένων αστών χωρίς προκαταλήψεις, είναι αμοιβαίος και γεννά την ελπίδα της ολοκλήρωσης. Μόνο που η εποχή, κατά την οποία διαδραματίζεται το έργο, είναι τέτοια, που τα συναισθήματα θα διαταραχθούν και οι ανατροπές θα ματαιώσουν το όνειρο των δυο νέων.
Ο συγγραφέας τοποθετεί τη δράση τής Ραχήλ στη Ζάκυνθο του 1891, και ειδικότερα στην περίοδο που διαδραματίστηκε το πογκρόμ κατά των Εβραίων με αφορμή ένα περιστατικό «συκοφαντίας αίματος». Η κατηγορία της «συκοφαντίας του αίματος» κατέτρεχε τους Εβραίους από τον 12° αιώνα μέχρι τις αρχές του 20°” αιώνα. Επρόκειτο για υποτιθέμενη ανθρωποθυσία που τελούσαν οι Εβραίοι, προκειμένου να παρασκευάσουν τα πασχαλινά «άζυμα» με χριστιανικό αίμα. Η προκατάληψη είχε στηριχθεί σε κακόβουλη ερμηνεία του ιερού εβραϊκού βιβλίου, του Ταλμούδ, ενώ στην ουσία απέρρεε από οικονομικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις. Όταν, στα 1712, βρέθηκε πνιγμένο, στη Ζάκυνθο, ένα πεντάχρονο αγοράκι, η κοινότητα δεν δίστασε να αποδώσει το θάνατό του στους Εβραίους. Αυτό το περιστατικό ήταν η αφορμή για τη δημιουργία του γκέτο των Εβραίων στη Ζάκυνθο. Όταν, στις 2 Απριλίου 1891, βρέθηκε στην Κέρκυραη σορός οκτάχρονου κοριτσιού μέσα σ’ένα σακί, «χωρίς σταγόνα αίματος μέσα του», οι υποψίες έπεσαν στους Εβραίους. Αν και, όπως αποδείχθηκε, το κορμάκι ανήκε στην Εβραιοπούλα Ρουμπίνα Βήτα Σάρδα, οι διαδόσεις υποστήριξαν ότι δεν επρόκειτο για νεαρή Εβραία αλλά για την χριστιανή Μαρία Δεσύλα η οποία, δήθεν, είχε μεγαλώσει ως Εβραία. Άρχισαν βιαιότητες εναντίον των Εβραίων, τα σπίτια τους λεηλατήθηκαν και, στη συνέχεια, το κλίμα μεταφέρθηκε στη Ζάκυνθο, όπου ξέσπασε βιαιότατο πογκρόμ την ημέρα της Μεγάλης Παρασκευής, 19 Απριλίου 1891, κατά τη λιτανεία του Εσταυρωμένου. Ακριβώς τη Μεγάλη Εβδομάδα του ”1891 επέλεξε ο Ξενόπουλος για τη δράση της Ραχήλ.
Το έργο είναι ένα κοινωνικού θέματος ρεαλιστικό δράμα με ιδεαλιστικές και συμβολιστικές πινελιές. Ο Ξενόπουλος παραδεχόταν ότι τα πρόσωπά του, αν και αντλημένα «από την ζωήν» ήταν «λίγο εξιδανικευμένα», δικαιολογώντας συγχρόνως αυτήν την επιλογή ως «απαίτηση της τέχνης». Τους όρους που θέτει ο Ξενόπουλος θα τους αμφισβητούσαμε σήμερα, κυρίως από άποψη αισθητική: το έργο κυμαίνεται μεταξύ ρεαλισμού και μελοδράματος, όχι μόνο επειδή τα πρόσωπα είναι «λίγο εξιδανικευμένα» όπως, ο ίδιος παραδέχεται, αλλά επειδή το έργο ακολουθεί τη ρομαντική παράδοση: από τη μια πλευρά, η ηρωίδατου ήταν πρόθυμη να βαπτιστεί χριστιανή, προκειμένου να παντρευτεί τον καλό της, και από την άλλη, ο θάνατός της σφραγίζει το φινάλε του έργου.
Η Ραχήλ, που για τον συγγραφέα της ήταν ισοδύναμη των μεγάλων του επιτυχιών Φωτεινής Σάντρη και Στέλλας Βιολάντη, πρωτοπαίχτηκε το 1909 από το θίασο της Κυβέλης. Γνώρισε μιαν ακόμη ερμηνεία από το θίασο της Ελένης Χαλκούση το 1926. Ανήκει στα λιγότερο γνωστά έργα του Ξενόπουλου, καθώς δεν είχε τη σκηνική τύχη άλλων έργων τού συγγραφέα• πριν τέσσερα χρόνια, ωστόσο, ανεβάστηκε στην Αθήνα από το Εθνικό Θέατρο (σκηνοθ. Ελένης Σκότη). Αξίζουν συγχαρητήρια στο Κέντρο Θεατρικής Έρευνας Θεσσαλονίκης και στον Πέτρο Ζηβανό που ανέλαβαν την παρουσίαση της σήμερα.

Έφη Βαφειάδη
θεατρολόγος

Ένα Ζακυνθινό παράδοξο

Written by admin on . Posted in Ραχήλ

Το δράμα του Ξενόπουλου Ραχήλ διαδραματίζεται το 1891, έτος κατά το οποίο έλαβαν χώρα τα «Εβραϊκά» στη Ζάκυνθο, ο διωγμός δηλαδή των Εβραίων μετά από μια «συκοφαντία αίματος». (Οι «συκοφαντίες αίματος» γίνονταν στα Επτάνησα με μεγάλη συχνότητα κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 19“ αιώνα, ιδίως με αφορμή την εξαφάνιση κάποιου νέου ανθρώπου ή την ανεύρεση του πτώματός του, και βασίζονταν στην προκατάληψη ότι οι Εβραίοι χρησιμοποιούν αίμα Χριστιανού για να φτιάξουν άζυμα.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, τη ζοφερή αυτή εικόνα του αντισημιτισμού, της μισαλλοδοξίας, του θρησκευτικού φανατισμού, των προκαταλήψεων και των στερεοτύπων έρχεται να τη σβήσει ένα συγκλονιστικό γεγονός, άγνωστο ακόμα στους πολλούς. Το 1944, οι γερμανοί κατακτητές της Ζακύνθου ζήτησαν, με την απειλή όπλων, από τον δήμαρχο Λουκά Καρέρ να παραδώσει μια λίστα με τα ονόματα όλων των Εβραίων που ζούσαν στο νησί. Ο επίσκοπος Χρυσόστομος ήταν εκείνος που έδωσε ιδιοχείρως μια λίστα στους Γερμανούς, που περιείχε μόνο δύο ονόματα, το δικό του και του δημάρχου, λέγοντας: «Αυτοί είναι οι Εβραίοι σας. Αν θέλετε να εκτοπίσετε τους Εβραίους της Ζακύνθου, πρέπει να πάρετε και μένα για να μοιραστώ τη μοίρα τους». Στο μεταξύ, όλοι οι Εβραίοι του νησιού είχαν καταφύγει στα ορεινά χωριά. Αν και όλο το νησί ήξερε τι συνέβαινε, και παρά τον φόβο των αντιποίνων, κανένας δεν τους κατέδωσε. Και οι 275 Εβραίοι της Ζακύνθου σώθηκαν και επιβίωσαν του Ολοκαυτώματος – πιθανόν χάρη σε προσωπική επικοινωνία του επίσκοπου Χρυσόστομου με τον ίδιο τον Χίτλερ. Όλοι τους σχεδόν έφυγαν μετά τον πόλεμο από το νησί και εγκαταστάθηκαν στο Ισραήλ.
Το 1953 ένας καταστροφικός σεισμός ρήμαξε τη Ζάκυνθο. Το πρώτο πλοίο που αφίχθηκε κομίζοντας βοήθεια στο νησί ήταν από το Ισραήλ. Μαζί του έφερνε το εξής μήνυμα: «Εμείς οι Εβραίοι της Ζακύνθου δεν θα ξεχάσουμε ποτέ τον δήμαρχο και τον αγαπημένο μας επίσκοπο, και όσα έκαναν για μας».
Ενοχή και άρση της ενοχής; Παραδοχή των αρχέγονων πλανών και λύτρωση; Συνασπισμός και παραμερισμός των διαφορών και της εχθρότητας έναντι ενός ισχυρότερου και αγριότερου εχθρού; Ειλικρινής και έμπρακτη συγγνώμη από τον «αποδιοπομπαίο τράγο»; Όποια κι αν είναι τα σκοτάδια και σι άβυσσοι του συλλογικού ασυνείδητου, τέτοιες αναλαμπές είναι οι μόνες που δίνουν ελπίδα σε μια ανθρωπότητα που εξακολουθεί πεισματικά να δείχνει ότι δεν μπορεί να βρει το δρόμο της ισότητας και της αδελφοσύνης.

κεντρο θεατρικης ερευνας θεσσαλονικης